طراحی مدل ریسک‌های نهفته در صادرات غیرنفتی ایران با توجه به تحریم های غرب علیه کشور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکده علوم انسانی، پردیس دانشگاهی صنعتی مازندران، بابل، ایران

2 کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی، بازرگانی بین‌الملل، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران مرکز، تهران، ایران

3 کارشناسی ارشد مدیری بازرگانی، تجارت الکترونیک، مؤسسه آموزش عالی صنعتی فولاد، اصفهان، ایران

چکیده

امروزه صادرات محصولات غیرنفتی در کشورهای نفت‌خیز همچون ایران به عنوان یکی حوزه‌های صادراتی قدرتمند محسوب می‌شود، زیرا تکیه بر خام فروشی و تک محصولی در صادرات عملاً در دنیای امروز به واسطه پیچیدگی‌ها و شرایط متحول جهان اشتباه است و در کشور ایران به واسطه‌ی تحریم‌های غرب، این موضوع به مراتب پیچیده‌تر شده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی و دسته‌بندی انواع ریسک‌های نهفته در فرآیند صادرات غیرنفتی جمهوری اسلامی ایران در سایه تحریم‌های اقتصادی غرب انجام شده است. با توجه به اهمیت این موضوع در شرایط اقتصاد مقاومتی کشور ایران، شناسایی دقیق و عمیق این ریسک‌‎ها برای اتخاذ راهبردهای مناسب صادراتی ضروری است. پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل ریسک‌های نهفته در صادرات غیرنفتی ایران با توجه به تحریم‌های غرب علیه کشور انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، با رویکرد کیفی انجام گرفته است. در بخش کیفی، با استفاده از تحلیل محتوای داده‌ها گردآوری و مورد تحلیل قرار گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌‌های عمیق نیمه ساختار یافته با ۵۱ نفر از متخصصین و مدیران فعال در حوزه بازرگانی خارجی و بانکداری بین‌المللی جمع‌آوری شده‌اند. نتایج پژوهش، ریسک‌ها را در چهار دسته اصلی تقسیم‌بندی نمود که مشتمل بر ریسک‌های مالی و اعتباری، ریسک‌های لجستیکی، ریسک‌های بازرگانی و قراردادی، ریسک‌های سیاسی و نظارتی دسته‌بندی کرد و مؤلفه‌های نهفته هر ریسک را در بستر تحریم‌های فراسرزمینی مورد تبیین قرار داده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریسک‌های مالی و شهرت، بیشترین تأثیر را بر کاهش سهم ایران از بازارهای جهانی دارند. نتایج نهایی پژوهش به طراحی مدل ریسک‌های نهفته در صادرات غیرنفتی ایران با توجه به تحریم‌های غرب علیه کشور منجر شد که می‌تواند به صادرکنندگان محصولات در بهبود وضعیت صادراتی و بهره‌برداری بهینه از شرایط کمک نماید. همچنین این پژوهش راهکارهایی مبتنی بر تقویت سیستم‌های پرداخت جایگزین و تنوع بخشی به روش‌های بیمه صادراتی پیشنهاد می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Designing a Model of Implicit Risks in Iran’s Non-Oil Exports Considering Western Sanctions Against the Country

نویسندگان [English]

  • Mohammad Keshavarz 1
  • Seyed Amir Sadegh Mousavi 2
  • Mehdi Afshari 3
1 Assistant Professor of Public Administration, Organizational Behavior, Faculty of Humanities, Mazandaran Institute of Higher Industrial Education, Babol, Iran
2 Master of Business Administration, International Business, Islamic Azad University, Central Tehran, Tehran, Iran
3 Master of Business Administration - E-Commerce, Steel Industrial Higher Education Institute, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Today, the export of non-oil products in oil-rich countries such as Iran is considered one of the powerful export areas, because relying on raw sales and single products in exports is practically wrong in today’s world due to the complexities and changing conditions of the world, and in Iran, this issue has become much more complicated due to Western sanctions. The present study aims to analyze and classify the types of latent risks in the non-oil export process of the Islamic Republic of Iran in the shadow of Western economic sanctions. Given the importance of this issue in the conditions of Iran’s resistance economy, accurate and in-depth identification of these risks is essential for adopting appropriate export strategies. The present study aims to design a model of latent risks in Iran’s non-oil exports considering Western sanctions against the country. This study is practical in terms of purpose and qualitative in nature. In the qualitative section, data were collected and analyzed using content analysis. Data were collected through semi-structured in-depth interviews with 51 experts and managers active in the field of foreign trade and international banking. The results of the study divided risks into four main categories, including financial and credit risks, logistical risks, commercial and contractual risks, political and regulatory risks, and explained the latent components of each risk in the context of extraterritorial sanctions. The findings show that financial and reputational risks have the greatest impact on reducing Iran's share of global markets. The final results of the study led to the design of a model of latent risks in Iran's non-oil exports with regard to Western sanctions against the country, which can help exporters improve their export situation and make optimal use of the conditions. This research also suggests solutions based on strengthening alternative payment systems and diversifying export insurance methods

کلیدواژه‌ها [English]

  • Non-Oil Exports
  • Economic Sanctions
  • Hidden Risks
  • Qualitative Research Method
  • Resistance Economy

مراجع

  1. اسلم­پور، علی سجاد، سلطانی، مرتضی و جلیلوند، محمدرضا (1405)، شکل‌گیری راهبرد در شرایط ناپایدار سیاسی بین‌المللی؛ مروری نظام‌مند، نشریه علمی پژوهشی مدیریت کسب و کارهای بین المللی، 8 (4)، 135 –
  2. https://doi.org/10.22034/jiba.2026.71397.2419
  3. آذربایجانی، کریم؛ سرخوش سرا، علی و اسماعیل­پور، ئاسو (1394)، تحلیل تأثیر یارانه بیمه صادراتی بر صادرات غیرنفت، نشریه پژوهش­ها و چشم­اندازهای اقتصادی، 15(1)، 123- 139.
  4. پورباقریان، مصطفی و کاشیان، عبدالمحمد . (1402). تأثیرپذیری تاب‌آوری اقتصادی ایران از کاهش سهم نفت در صادرات، پژوهشنامه بازرگانی، 27(107)، 107- 138. https://www.doi.org/10.22034/ijts.2023.1989256.3789
  5. حق­شناس کاشانی، فریده؛ سعیدی، نیما؛ حسن­پور پازواری، محمود (1389)، برنامه­ریزی استراتژیک برای صنعت فرش کشور در آستانه عضویت در سازمان تجارت جهانی با استفاده از SWOT، بررسی­های بازرگانی، شماره 43، 58-68.
  6. زارع پور نصیرآبادی، ابراهیم؛ نیکخواه، علیرضا و دعائی، زهره السادات (1405). بررسی بازاریابی هوشمند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های صادراتی در مناطق آزاد تجاری کشور، نشریه علمی پژوهشی مدیریت کسب و کارهای بین المللی، 8 (4)، 217-238. https://doi.org/10.22034/jiba.2026.70629.2397
  7. کاشیان، عبدالمحمد (1404). پویایی‌های دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در اولویت‌سنجی کشورهای مقصد صادراتی، نشریه علمی پژوهشی مدیریت کسب و کارهای بین المللی، 8(2)، 1- 21. https://doi.org/10.22034/jiba.2024.63763.2270
  8. گوگردچیان، احمد و میرجابری، زهره (1396). ارزیابی تأثیر ریسک سیاسی و ریسک بازرگانی بر صادرات غیر نفتی ایران به عمده‌ترین کشورهای هدف صادرات (با تأکید بر بیمه اعتبار صادراتی)، سیاست­گذاری اقتصادی، 9(17)، 119- 143. http://dx.doi.org/10.29252/jep.9.17.119

 

  1. Ali, T., Butt, A., Arslan, A., Tarba, S. Y., Sniazhko, S. A., & Kontkanen, M. (2021). International projects and political risk management by multinational enterprises: insights from multiple emerging markets. International Marketing Review, 38(6), 1113-1142.
  2. Aslem-Pour, A. S., Soltani, M., & Jalilvand, M. R. (2026). Strategy formation under unstable international political conditions; A systematic review. Scientific Research Journal of International Business Management, 8(4), 135–168. https://doi.org/10.22034/jiba.2026.71397.2419 (in Persian)
  3. Azarbaijani, K., Sarkhosh Sara, A., & Esmailpour, A. (2015). Analysis of the effect of export insurance subsidy on non-oil exports. Economic Research and Prospects, 15(1), 123–139. (in Persian)
  4. Douch, M., Wu, Y., & Gao, B. (2025). Impact of US sanctions on Russian trade: Firm-level evidence from the NTR act. Journal of Economic Behavior & Organization, 240, 107314.
  5. Emami, M., Nassabian, S., Mahmoudzadeh, M., & Mogheri, A. E. (2025). Factors Affecting Economic Resilience for Transition from an Oil-Based Economy. Management Strategies and Engineering Sciences, 1-12.
  6. Ghazanfari Shabankareh, M., Shesh Bulookii, A., & Kord, M. (2024). Examining the methods of converting the threats caused by sanctions on Iran’s petrochemical industry to economic opportunities and investigating the growth rate of Iran’s petrochemical industry during sanction. International journal of energy sector management, 18(6), 2357-2378.
  7. Gogerdchian, A., & Mirjaberi, Z. (2017). Assessing the impact of political risk and commercial risk on Iran's non-oil exports to major export target countries (with emphasis on export credit insurance). Economic Policy, 9(17), 119–143. http://dx.doi.org/10.29252/jep.9.17.119 (in Persian)
  8. Hagh-Shenas Kashani, F., Saeedi, N., & Hassanpour Pazvari, M. (2010). Strategic planning for the country's carpet industry on the verge of joining the World Trade Organization using SWOT. Commercial Surveys, (43), 58–68. (in Persian)
  9. Hazegh, A., Tajik, A. & Tajari Moazeni, Z. (2025), Civil Liability Arising from Imposing Sanctions on International Trade Against Iran, Interdisciplinary Studies in Society, Law, and Politics 2025; 4(1): 148-158.
  10. Kashian, A. (2025). Dynamics of economic diplomacy of the Islamic Republic of Iran in prioritizing export destination countries. Scientific Research Journal of International Business Management, 8(2), 1–21. https://doi.org/10.22034/jiba.2024.63763.2270 (in Persian)
  11. Mokhtari Moughari, M., Abbasian, E., Hassan Gholipour Yasory, T. & Mahmoodi, V. (2020). Network Model of Risk in Non-Oil Export Sector in Iran. Journal of Business Management, 12(3), 702-726. https://doi.org/22059/jibm.2020.291484.3689.
  12. Moser, C., Nestmann, T. and Wedow, M. (2008). "Political Risk and Export Promotion: Evidence from Germany". The World Economy, 31(6), 781-803.
  13. Mutua, K., Powell-Turner, J., Spiers, M., & Callaghan, J. (2025). An in-depth analysis of barriers to corporate sustainability. Administrative Sciences, 15(5), 161. https://doi.org/10.3390/admsci15050161?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle
  14. Najafi,H. , Saadat,R. , abounoori,E. and maddah,M. (2023). Modeling Iran's foreign trade with emphasis on sanctions and geopolitical risk indicators. new economy and trad, 18(60), 93-129. https://doi.org/30465/jnet.2023.45261.2033.
  15. Olechowski, A., Oehmen, J., Seering, W., & Ben-Daya, M. (2016). The professionalization of risk management: What role can the ISO 31000 risk management principles play? International Journal of Project Management, 34(8), 1568-1578.
  16. Pourbagherian, M., & Kashian, A. (2023). The impact of reducing the oil share in exports on Iran's economic resilience. Trade Studies, 27(107), 107–138. https://www.doi.org/10.22034/ijts.2023.1989256.3789 (in Persian)
  17. Sadri, N., Modiri, M., Fathi, H. K., & Valmohammadi, C. (2024). Supply Chain Risk Management Analysis based on Resilience Capabilities (Comprehensive Structural Interpretive Modeling Approach).
  18. Santos, M. A., Morales-Arilla, J., & Cornielles, Z. P. (2026). From Collective Punishment to Constraints on Authority: Rethinking the Impact of US Sanctions on Venezuela. Cambridge University Press.
  19. Stinebower, C. N., Fernández, M. P., & Garcia, D. (2023). US economic sanctions targeting Latin America: Recent changes, developments and compliance challenges. Journal of Financial Compliance, 7(3), 268-292.
  20. Zamani, M., Haji, G., Fotros, M. H., & Ghafari Ashtiani, P. (2024). The effects of economic sanctions on Iran's employment and economic growth according to the Markov switching model. International Journal of Nonlinear Analysis and Applications, 15(5), 23-34.
  21. Zarepour Nasirabadi, E., Nikkhah, A., & Doaei, Z. S. (2026). Investigating smart marketing by utilizing export capacities in the country's free trade zones. Scientific Research Journal of International Business Management, 8(4), 217–238. https://doi.org/10.22034/jiba.2026.70629.2397 (in Persian)
نشریه علمی پژوهشی مدیریت کسب و کارهای بین المللی
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 2
شماره تابستان 1405
مهر 1405
صفحه 1-22

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری: 05 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش: 06 مهر 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار